sensor OPEL GRANDLAND X 2019 Sürücü El Kitabı (in Turkish)

Göstergeler ve kumanda birimleri91 3 101mHız Sabitleme
Sistemi (Cruise
control) 3 101BYan kör nokta alarmı
3 101ØAktif acil frenleme
3 101ßHız sınırlayıcı 3 102hKapı açık 3 102
Kilometre saati
Araç hızını gösterir.
Kilometre sayacı Toplam kaydedilen mesafe km olarak
görüntülenir.
Sürücü Bilgi SistemiSeyir kilometre sayacı
Son sıfırlamadan bu yana kaydedilen
mesafe Sürücü Bilgi Sisteminde
görüntülenir.
Seyir kilometre sayacı en fazla
9.999 km'lik bir mesafeyi sayar ve
ardından 0'dan tekrar başlar.
Seyir kilometre sayacını sıfırlamak
için L tuşuna 2 saniye süreyle
basın.
Seyir / yakıt bilgileri menüsünde, farklı seyirler için iki seyir kilometre sayacı
sayfası seçilebilir 3 102.

Göstergeler ve kumanda birimleri101Arka sis lambası açık 3 122.
Yağmur sensörü Kontrol lambası < yeşil renkte yanar.
Silecek kolu üzerindeki yağmur
sensörü konumu seçildiğinde yanar.
Ön cam silecek ve yıkama sistemi 3 81.
Hız Sabitleme Sistemi (Cruise control)
Kontrol lambası m beyaz veya yeşil
renkte yanar.
Beyaz renkte yanarsa
Sistem etkin konumdadır.
Yeşil renkte yanarsa
Hız sabitleme sistemi etkin. Ayarlı hız Sürücü Bilgi Sisteminde gösterilir.
Cruise control 3 160.
Ayarlanabilir hız sabitleyici
Kontrol lambası m beyaz veya yeşil
renkte yanar.Sürücü Bilgi Sistemindeki C yanıp
söner.
Kontrol lambası m beyaz renkte
yanar
Sistem etkin konumdadır.
Kontrol lambası m yeşil renkte
yanar
Ayarlanabilir hız sabitleyici etkin.
Ayarlanabilir hız sabitleyici açık veya
devredeyken, Sürücü Bilgi
Sisteminde ayarlı hızla birlikte C
gösterilir.
Ayarlanabilir hız sabitleyici 3 165.
Önde araç tespit edildi Kontrol lambası A yeşil renkte yanar.
Yeşil renkte yanarsa
Önde aynı şeritte bir araç tespit edildi.
Ayarlanabilir hız sabitleyici 3 165.
Önden çarpışma alarmı 3 172.
Yan kör nokta alarmı Kontrol lambası B yeşil renkte yanar.Sistem etkindir 3 185.
Aktif Acil Frenleme Kontrol lambası m sarı renkte yanar
veya yanıp söner.
Yanarsa Sistem devre dışı bırakılmış veya birarıza tespit edilmiş.
Ayrıca, Sürücü Bilgi Sisteminde bir
uyarı mesajı görüntülenir.
Devreden çıkarma nedenini kontrol
edin 3 173 ve bir sistem arızası
olması halinde bir servise başvurun.
Yanıp sönerse
Sistem etkin şekilde devrededir.
Duruma bağlı olarak, araç
otomatikman orta şiddette veya sert
fren yapabilir.
Önden çarpışma alarmı 3 172.
Ön yaya koruması 3 176.

Aydınlatma119Otoban ışığı
115 km/saat'in üzerindeki bir hızda
otomatik olarak etkinleştirilir.
Aydınlatma, otoyollardaki daha
yüksek hızdaki sürüşlere uyarlanır.
Karşıdan gelen trafik yoksa, aracın
yan tarafındaki görüş mesafesi artar. Görüş mesafesi 70 m'den 140 m'ye
artarak yolun eninin tamamı boyunca
uzaktaki nesnelerin tanınmasına
olanak verir.
Şehir içi ışığı
Harici ortam ışığının olduğu
durumlarda, yakl. 55 km/saat'e kadar
olan hızlarda otomatik olarak devreye
sokulur. Işık geniş ve simetriktir. Hız
30 km/sa.'in altında ise farlar hafif
dışarıya doğru yöneltilerek yolun her
iki tarafındaki yayaların ve nesnelerin
daha erken fark edilmesine olanak
sağlanır. Diğer yol kullanıcılarının
gözlerinin kamaşmaması için özel bir
hüzme paterni tasarlanmıştır.
Köşe ışığı
40 km/saat'e varan bir hızda viraj
alırken etkinleştirilir. Lamba, seyahat
yönünü aydınlatan özel LED'lerden
meydana gelir. Bu LED'ler direksiyon
açısına veya dönüş lambalarının
etkinleştirilmesine bağlı olarak
tetiklenir.
Olumsuz hava ışığı
Silecek veya yağmur sensörü
tarafından kontrol edilir. Geniş ışık dağılımı - hafif dışarıya doğru
yöneltilmiş - yolun kenarında daha iyi bir yön duygusuna olanak sağlar.
Yolda ön yolcu tarafında duran nesne
ve işaretlerin ve şerit üzerindeki
engellerin hava koşuluna rağmen fark edilmesini sağlamak için, ışığın uzakmesafedeki yoğunluğu artırılır. Islak
yollardaki yansıma azaltılarak
karşıdan gelen trafiğin gözünün daha
az kamaşması sağlanır. Olumsuz
hava ışığı en fazla 70 km/saat hızda
etkinleştirilir.

Sürüş ve kullanım165Sistemin kapatılması
ß tuşuna basın, hızı sınırlayıcı
modunun seçimi iptal edilir ve Sürücü Bilgi Sistemindeki hız limiti gösterimisöner.
Hız Sabitleme Sistemini (Cruise
control) etkinleştirmek için m
düğmesine basılması hız sınırlayıcıyı
devreden çıkarır.
Ön ayarlı hız, kontak kapatıldığında
hafızada kalır.
Arıza
Hız sınırlayıcıda bir arıza olması
halinde, hız silinir ve kesik çizgiler
yanıp sönmeye başlar.
Trafik işaretleri Viyana Yol İşaret ve
İşaretçileri Konvansiyonu'na uygun
değilse, hız sınırı algılaması düzgün
çalışmayabilir.
Ayarlanabilir hız sabitleyici
Ayarlanabilir hız sabitleyici,
konvansiyonel hız sabitleme
sisteminin, öndeki araçla arada belli
bir izleme mesafesini koruma özelliği ile geliştirilmiş bir şeklidir. Öndekiaracı tespit etmek için radar ve
kamera sensörlerini kullanır. Sürüş
yolunda bir araç tespit edilmezse,
ayarlanabilir hız sabitleyici
konvansiyonel hız sabitleyici gibi
çalışır.
Ayarlanabilir hız sabitleyici
yaklaşılmakta olan araç
yavaşladığında otomatik olarak
yavaşlar. Sonra da, aracın hızını
seçilen öndeki mesafeye göre
ayarlar. Aracın hızı öndeki aracı takip etmek için azalır veya yükselir, fakat
ayarlanmış olan hızı geçmez. Fren
lambaları etkinleştirilmiş olarak sınırlı
bir fren uygulayabilir.
Öndeki araç hızlanır veya şerit
değiştirirse, ayarlanabilir hız
sabitleyici aracı kaydedilmiş olan hıza
geri döndürmek için kademeli şekilde
hızlanır. Sürücü daha yavaş giden bir aracı geçmek üzere dönüş
lambalarını çalıştırırsa, ayarlanabilir
hız sabitleyici aracın önceki aracı
geçmesine yardımcı olmak üzere ona geçici olarak yaklaşmasına izin verir.
Ancak, ayarlı hız asla aşılmaz.Ayarlanabilir hız sabitleyici, manuel
şanzıman için 30 km/saat'in üzerinde
hızları kaydedebilir. Öndeki araç fazla yavaş gidiyor ve seçilen izleme
mesafesi daha fazla korunamıyorsa,
bir uyarı sesi verilir ve Sürücü Bilgi
Sisteminde bir uyarı mesajı
görüntülenir. Mesajda, sürücü aracın
kontrolünü geri alması konusunda
uyarılır. Otomatik şanzımanlı
araçlarda, sistem aracı tam durma
noktasına kadar frenleyebilir.9 Uyarı
Ayarlanabilir hız sabitleyici ile
sürerken sürücünün tüm dikkatini sürüşe vermesi gerekir. Fren
pedalı, gaz pedalı ve Ñ düğmesi
herhangi bir ayarlanabilir hız
sabitleyici işlevine göre öncelikli
olduğundan, sürücü aracının
kontrolünü daima elinde tutar.

Sürüş ve kullanım169Ayarlanabilir hız sabitleyici şu
durumlarda otomatik olarak devrede
çıkarılır:
● Fren pedalına basıldığında.
● Araç 180 km/saat'in üzerine hızlandığında veya 30 km/saat'in
altına yavaşladığında.
● Elektrikli park freni devrededir.
● Çekiş Kontrol Sistemi veya Elektronik Stabilite Kontrolü
devre dışı bırakılmış veya
çalışıyorsa.
● Otomatik şanzıman vites kolu ne D ne de M konumundaysa.
● Elektronik Stabilite Kontrolü veya
radar sisteminde bir arıza tespit
edilmişse.
Sistemin kapatılması
C tuşuna basın, Ayarlanabilir hız
sabitleyici modu iptal edilir ve Sürücü Bilgi Sistemindeki ayarlanabilir hız
sabitleyici gösterimi söner.
Hız sınırlayıcıyı etkinleştirmek üzere
ß düğmesine basılması ayarlanabilir
hız sabitleyiciyi devreden çıkarır.Hafızaya alınmış hız kontak
kapatıldığında silinir.
Sürücünün dikkatine ● Öndeki aracı kaybedebileceği ve yeniden bulmasının zaman
alacağı için, ayarlanabilir hız
sabitleyici virajlarda ve dağ
yollarında dikkatli kullanılmalıdır.
● Lastik çekişinde hızlı değişimlere
(tekerlek kayması) sebep
olabileceği için, aracın
kontrolünü kaybetme tehlikesi
dolayısıyla sistem kaygan
yollarda kullanılmamalıdır.
● Radar sensörü su, toz, buz veya kar ile kaplanabileceği için
ayarlanabilir hız sabitleyici
yağmurlu, karlı havalarda ve çok
tozlu ortamlarda
kullanılmamalıdır. Bu görüş
kabiliyetini azaltır veya tamamen
bastırır. Sensör blokajı hatasında sensör kapağını temizleyin.
● Stepne kullanılırken sistemi kullanmayın.Sistemin sınırları9Uyarı
Sistemin otomatik fren kuvveti sert
frenlemeye izin vermez ve
frenleme seviyesi bir çarpışmayı önlemeye yeterli olmayabilir.
● Ani şerit değiştirmelerde sistemin
öndeki yeni aracı algılaması için
belirli bir süre geçmesi gereklidir.
Böylece, yeni bir araç tespit
edildiğinde, sistem fren yapmak
yerine hızlanabilir.
● Ayarlanabilir hız sabitleyici karşıdan gelen trafiği dikkate
almaz.
● Ayarlanabilir hız sabitleyici yayaları ve hayvanları frenleme
ve kalkış için dikkate almaz.
● Ayarlanabilir hız sabitleyici duran
araçları sadece düşük hızda
dikkate alır.

Sürüş ve kullanım171Araç yolu değişimleri
Sürüş yolunuza başka bir araç
girerse, ayarlanabilir hız sabitleyici bu aracı tamamen sizin yolunuza
girdiğinde göz önünde bulundurur.
Daha hızlı bir fren yapmanız
gerekiyorsa, reaksiyon göstermeye
ve frene basmaya hazır olun.
Yokuş hususları
9 Uyarı
Ayarlanabilir hız sabitleyiciyi
yokuşlu yollarda kullanmayın.
Yokuşlarda sistemin performansı
aracın hızına, aracın yüküne, trafik
koşullarına ve yolun eğimine bağlıdır.
Yokuşlarda sürerken yolunuzdaki bir
aracı algılamayabilir. Dik yokuşlarda
aracın hızını kaybetmemek için gaz
pedalını kullanmanız gerekebilir.
Yokuş aşağı inerken, hızınızı
korumak veya düşürmek için fren
yapmanız gerekebilir.
Frene basıldığında sistemin devre
dışı kalacağına dikkat ediniz.
Radar ünitesi
Radar ünitesi ön tamponun ortasında
bulunur.
9 Uyarı
İmalat esnasında radar birimi
dikkatle hizalanmıştır. Bu yüzden,
önden bir darbe olması halinde sistemi kullanmayın. Ön tampon
sağlam gibi görünebilir, ancak
arkasında bulunan sensör
etkilenmiş olabilir ve yanlış tepki
verebilir. Bir kazadan sonra bir
servis ile görüşerek radar
ünitesinin konumunu teyit edin ve
ayarlayın.
Arıza
Ayarlanabilir hız sabitleyicide bir arıza meydana gelmesi halinde, göstergepanelinde bir uyarı lambası ve mesaj
gösteriminin yanı sıra sesli bir sinyalle
uyarılırsınız.
Trafik işaretleri Viyana Yol İşaret ve
İşaretçileri Konvansiyonu'na uygun
değilse, ayarlanabilir hız sabitleyici
düzgün çalışmayabilir.
Sistemi bir yetkili servis veya kalifiye
bir atölyede kontrol ettirin.

Sürüş ve kullanım173Alarm hassasiyetinin seçilmesi7'' Renkli bilgi ekranı: Alarm
hassasiyetini araç ayarlarının
kişiselleştirilmesinden
ayarlayabilirsiniz 3 107.
8'' Renkli bilgi ekranı: Alarm
hassasiyetini, araç ayarlarının
kişiselleştirilmesinde yer alan aktif
emniyet freni ayarlarından
ayarlayabilirsiniz 3 107.
Seçilen ayar değiştirilene kadar
kalacaktır. Alarm zamanlaması araç
hızına bağlı olarak değişecektir. Araç
ne kadar hızlı olursa, alarm daha da
ileride oluşur. Alarm zamanlamasını
seçerken trafik ve hava koşullarını
göz önünde bulundurun.
Devre dışı bırakılması
Sistem ancak aktif acil frenlemenin
araç ayarlarını kişiselleştirme
fonksiyonunda devreden
çıkarılmasıyla devreden çıkarılabilir 3 107.Sistemdeki kısıtlamalar
Önden çarpışma alarmı sadece
araçlar için uyarmak için
tasarlanmıştır, fakat başka nesnelere
de tepki verebilir.
Aşağıdaki durumlarda, önden
çarpışma alarmı öndeki bir aracı
algılayamayabilir veya performansı
sınırlıdır:
● virajlı veya yokuşlu yollarda sürüş
● gece vakti sürüş
● sisli, yağmurlu ve karlı havalarda,
görüş mesafesinin kısıtlı olması
● ön camdaki sensör veya ön tamponun arkasındaki radar
ünitesinin kar, buz, sulu kar,
çamur, kir, vb. ile önünün
kapanması.
● ön camın hasarlı veya örn. çıkartmalar gibi yabancı
cisimlerden etkilenmiş olması
Aktif Acil Frenleme Bir çarpışma artık fren yaparak veya
direksiyonu kırarak önlenemeyecek
ise, aktif acil durum frenlemedoğrudan önde bulunan araçlarla,
yayalarla veya engellerle çarpışma
durumunda olası hasar veya
yaralanmaların azalmasına yardım
edebilir. Aktif acil frenleme
uygulanmadan önce, sürücü önden çarpışma alarmı veya ön yaya
koruma alarmı tarafından uyarılır.
Önden çarpışma alarmı 3 172
Ön yaya koruması 3 176
Aktif acil frenleme kişiselleştirme menüsünden devre dışı bırakılabilir
3 107. Devreden çıkarıldığı takdirde,
göstergelerde m ışığı yanar ve
Sürücü Bilgi Sisteminde bir uyarı
mesajı görüntülenir.
Bu sistem önden çarpışma olasılığını
hesaplamak için çeşitli veri giriş
değerlerini (örn. kamera sensörü,
radar sensörü, fren basıncı, araç hızı)
kullanır.9 Uyarı
Bu sistem sürücünün aracı sürme
ve öne bakma sorumluluğunun yerine kullanılması için
tasarlanmamıştır. Fonksiyonu,

174Sürüş ve kullanımsadece bir çarpışma öncesinde
araç hızını düşürme amaçlı
tamamlayıcı kullanımla sınırlıdır.
Sistem hayvanlara tepki
vermeyebilir. Ani bir şerit
değiştirme sonrası, sistemin bir
sonraki öndeki aracı tespit etmesi
biraz zaman alır.
Sürücü, harekete geçip fren
yaparak ve direksiyonu kırarak
çarpışmaları önlemeye her zaman hazır olmalıdır.
Çalışma prensibi
Sadece ön kamera ile donatılmışsa,
aktif acil frenleme ileri viteste yürüme hızından 85 km/saat'lik hıza kadar
çalışır. Radar sensörü ve ön
kamerayla, aktif acil frenleme ileri
viteste yürüme hızıyla 140 km/saat 'lik
hız aralığında çalışır.
Bunun bir ön şartı, ön kameralı önden çarpışma alarmının ayar ayarlarını
kişiselleştirme menüsünde devreden
çıkarılmış olmaması ve ön yolcuların
emniyet kemerlerinin takılı olmasıdır
3 107.
Bu sistemin içindekiler:
● fren hazırlama sistemi
● acil otomatik frenleme
● ileriye bakan fren asistanı
● akıllı fren asistanı (sadece radar sensörüyle)
● önden çarpışma alarmı
● ön yaya koruması
Fren hazırlama sistemi
Öndeki bir araca veya yayaya
çarpışma olasılığı yüksek olacak bir
hızda yaklaşıldığında, fren hazırlama
sistemi frenlere hafifçe basınç
uygular. Bu sayede manuel veya
otomatik frenleme talebi geldiğinde,
yanıt verme süresi kısalır.
Acil otomatik frenleme
Fren hazırlama sistemi devreye
girdikten sonra ve olması yakın
çarpışmadan hemen önce, bu
fonksiyon otomatik olarak sınırlı
frenleme yapar ve çarpışmanın darbe
hızını azaltır veya çarpışmayı önler.
Aktif acil frenleme yapılırsa,
göstergelerde m ışığı yanıp söner.Duruma bağlı olarak, araç
otomatikman orta şiddette veya sert
fren yapabilir. Ön otomatik frenlemesi sadece önde bir araç tespit edildiği
takdirde gerçekleşebilir. Ön yaya
korumasına sahip araçlarda, önde bir
yaya algılandığında da ön otomatik
frenleme meydana gelebilir.
Önden çarpışma alarmı 3 172
Ön yaya koruması 3 176
Acil otomatik frenleme, potansiyel bir
çarpışmayı önlemek için aracı durana kadar yavaşlatabilir. Bu olursa, acilotomatik frenleme aracı durur halde
tutmak için elektrikli park frenini
devreye sokabilir. Serbest bırakmak
için, elektrikli park freni düğmesine
basın veya gaz pedalına sertçe
basın.9 Uyarı
Acil otomatik frenleme bir acil
çarpışmaya hazırlık özelliği olup,
çarpışmaları önlemek için
tasarlanmamıştır. Aracı
frenlemesi için sisteme
güvenmeyin. Acil otomatik

Sürüş ve kullanım175frenleme çalışma hız aralığı
dışında frenleme yapmaz ve
sadece algılanan araçlara ve
yayalara tepki verir.
İleriye bakan fren asistanı
Fren hazırlama sistemine ve otomatik
fren yapmaya ek olarak, ileriye bakan
fren asistanı fonksiyonu ile fren
desteği daha duyarlı olur. Bu
nedenle, fren pedalına daha az sert
basılması ani sert fren yapmaya yol
açar. Bu fonksiyon sürücünün olması yakın bir çarpışmada daha hızlı ve
sert fren yapmasına yardım eder.
9 Uyarı
Aktif Acil Frenleme kendiliğinden
sert fren uygulamak veya bir
çarpışmayı otomatik olarak
önlemek için tasarlanmamıştır. Bir
çarpışma öncesi aracın hızını
düşürecek şekilde tasarlanmıştır. Hayvanlara tepki vermeyebilir. Ani
bir şerit değiştirme sonrası,
sistemin bir sonraki öndeki aracı
tespit etmesi biraz zaman alır.
Sürüş esnasında sürücünün tüm
dikkati sürüşte olmalıdır. Sürücü,
harekete geçip fren yaparak ve
direksiyonu kırarak çarpışmaları
önlemeye her zaman hazır
olmalıdır.
Bu sistem tüm yolcularının emniyet
kemerleri bağlı haldeyken çalışacak
şekilde tasarlanmıştır.
Akıllı fren asistanı
Araç radar sensörüyle donatılmışsa, akıllı fren asistanı mevcut olabilir.
Akıllı fren asistanı, fren pedalına ani
basıldığında frenlemeyi takviye eder.
Frenlemede, yaklaşma hızı ve öndeki araçla olan mesafe esas alınır.
Bu süre zarfında fren pedalında hafif
titremeler veya pedal hareketi
normaldir ve fren pedalına gerektiği
şekilde basılmaya devam edilmelidir.
Akıllı fren asistanı fren pedalı
bırakıldığında otomatik olarak
devreden çıkacaktır.
9 Uyarı
Akıllı fren asistanı gerekli olmayan
durumlarda da araç frenlemesiniartırabilir. Trafik akışını
tıkayabilirsiniz. Bunun olması
halinde, ayağınızı fren pedalından çekin ve frenleri gerektiği gibi
uygulayın.
Önden çarpışma alarmı 3 172.
Ön yaya koruması 3 176.
Sistemdeki kısıtlamalar Bazı durumlarda, aktif acil frenleme
sistemi bazı gereksiz durumlarda,
örneğin otoparklarda, bir virajdaki
trafik işaretleri veya başka bir şeritteki
araçtan dolayı otomatik fren yapabilir. Bu normal bir durumdur, aracın
servise götürülmesine gerek yoktur.
Durum ve çevresel koşullar izin
verdiği takdirde, otomatik frenlemeyi
iptal etmek için gaz pedalına sertçe
basın.

176Sürüş ve kullanımAşağıdaki durumlarda, aktif acil
frenleme performansı sınırlanır:
● virajlı veya yokuşlu yollarda sürüş
● özellikle römorklu araçlar, traktörler, çamurlu araçlar, vb.
olmak üzere bütün araçların
algılanması
● sis, yağmur veya kar gibi görüşün
sınırlı olduğu hava şartlarında bir
aracın algılanması
● gece vakti sürüş
● ön camdaki sensör veya ön tamponun arkasındaki radar
ünitesinin kar, buz, sulu kar,
çamur, kir, vb. ile önünün
kapanması
● ön camın hasarlı veya örn. çıkartmalar gibi yabancı
cisimlerden etkilenmiş olması
Sürüş esnasında her zaman tam
konsantrasyon gerekir ve
çarpışmalardan kaçınmak için
eyleme geçmeye ve frene basmaya
ve / veya aracın yönünü değiştirmeye
hazır olmalısınız.Aşağıdaki durumlarda, sistemin araç
ayarlarının kişiselleştirilmesinden
devre dışı bırakılmasını tavsiye
ederiz.
● römork veya karavan çekilirken
● tavan demirleri veya tavan bagajında uzun nesneler
taşınırken
● araç, motoru çalışır haldeyken çekilirken
● diğer tekerleklerden daha küçük ebatta bir stepne takılıyken
● motor çalışır haldeyken otomatik oto yıkama kullanmadan önce
● aracı bir atölyede test tamburuna
çıkarmadan önce
● ön cam, kameraya yakın bir noktada hasar görmüşse
● ön tampon hasar görmüşse
● fren lambaları çalışmıyorsa
Arıza Sistemin servise ihtiyacı olması
durumunda, Sürücü Bilgi Sisteminde
bir mesaj görüntülenir.Sistem istendiği gibi çalışmıyorsa,
Sürücü bilgi sistemi ekranında araç
mesajları görüntülenir.
Araç mesajları 3 106.
Ön yaya koruması
Ön yaya koruması, ileri yönde sürüş esnasında yayalarla gerçekleşen
önden çarpışmaların önlenmesi veya
meydana gelen zararın azaltılmasına
yardımcı olabilir.
Sistem yolunuzun tam üzerindeki bir
yayayı algılamak için ön camdaki ön
kamerayla birlikte aracın ön
tamponunun içindeki bir radar
ünitesini kullanır.
Ön yaya koruması, ileri viteste
5 km/saat ile 60 km/saat arasındaki
hızlarda yayaları algılayıp onlar
hakkında uyarıda bulunabilir. Ayrıca,
Ön yaya koruması frenlemeye takviye
sağlayabilir veya aracı otomatik
olarak frenleyebilir.
Gece sürüşü esnasında sistem
performansı sınırlıdır.