ABS OPEL KARL 2015.75 Instrukcja obsługi (in Polish)

OPEL Karl Owner Manual (GMK-Localizing-EU LHD-9231167) - 2016 -
CRC - 5/7/15
Wskaźniki i przyrządy 61
Wskaźniki i
przyrządy
Elementy sterujące
Regulacja położeniakierownicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
Elementy sterujące na kole kierownicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
Podgrzewane koło kierownicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
Sygnał dźwiękowy . . . . . . . . . . . . . 63
Wycieraczki i spryskiwacze szyby przedniej . . . . . . . . . . . . . . . 64
Wycieraczka/spryskiwacz tylnej szyby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
Temperatura na zewnątrz . . . . . . 65
Zegar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
Gniazdka zasilania . . . . . . . . . . . . 66
Lampki ostrzegawcze,
przyrządy i wskaźniki
Prędkościomierz . . . . . . . . . . . . . . . 66
Licznik przebiegu całko- witego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
Licznik przebiegu dziennego . . . 67
Obrotomierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
Wskaźnik poziomu paliwa . . . . . 67
Lampki kontrolne . . . . . . . . . . . . . . 68 Wskaźnik temperatury płynu
chłodzącego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
Wyświetlacz serwisowy . . . . . . . . 70
Kierunkowskaz . . . . . . . . . . . . . . . . 71
Sygnalizacja przypominająca o zapięciu pasów bezpie-
czeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
Lampka kontrolna poduszek powietrznych i napinaczy
pasów bezpieczeństwa . . . . . . . 72
Lampka stanu poduszki powietrznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
Lampka układu ładowania . . . . . 73
Lampka sygnalizacyjna usterki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
Wskaźnik wymaganego przeglądu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
Lampka ostrzegawcza układu hamulcowego i sprzęg-
łowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
Lampka ostrzegawcza układu ABS . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
Lampka zmiany biegu . . . . . . . . . 74
Lampka wspomagania układu kierowniczego o regulo-
wanej sile . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
Lampka systemu ostrzegania o opuszczeniu pasa ruchu . . . . . 75
Lampka ultradźwiękowego układu ułatwiającego parko-
wanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 Lampka kontrolna układu stabili-
zacji toru jazdy . . . . . . . . . . . . . . . 75
Lampka sygnalizująca wyłączenie układu stabilizacji
toru jazdy (ESC) . . . . . . . . . . . . . 75
Lampka sygnalizująca wyłączenie układu kontroli
trakcji (TCS) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
Lampka ostrzegawcza tempera- tury płynu chłodzącego . . . . . . . 76
Kontrolka układu monitorowania ciśnienia w oponach . . . . . . . . . . 76
Lampka kontrolna ciśnienia oleju silnikowego . . . . . . . . . . . . . 76
Lampka ostrzegawcza niskiego poziomu paliwa . . . . . . . . . . . . . . . 77
Tryb automatycznego wyłączenia silnika . . . . . . . . . . . . 77
Lampka kontrolna immobi- lizera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
Lampka sygnalizująca ograni- czenie mocy silnika . . . . . . . . . . 77
Lampka kontrolna świateł
drogowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
Lampka kontrolna przednich świateł przeciwmgielnych . . . . . 77
Lampka kontrolna tylnych świateł przeciwmgielnych . . . . . 78
Lampka kontrolna lamp tylnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78

OPEL Karl Owner Manual (GMK-Localizing-EU LHD-9231167) - 2016 -
CRC - 5/7/15
74 Wskaźniki i przyrządy
Wskaźnik wymaganego
przeglądu
LampkaBświeci w kolorze
żółtym.
Ponadto wyświetlany jest kod
ostrzegawczy.
Samochód wymaga serwisowania.
Należy skorzystać z pomocy
warsztatu.
Komunikaty pokazywane na
wyświetlaczu
0Komunikaty
pokazywane na wyświetlaczu 084.
Lampka ostrzegawcza
układu hamulcowego i
sprzęgłowego
Lampka$świeci w kolorze
czerwonym.
Poziom płynu hamulcowego i
sprzęgłowego jest za niski
0Płyn
hamulcowy 0177.
{Ostrzeżenie
Zatrzymać samochód i pod
żadnym pozorem nie konty-
nuować jazdy. Należy zwrócić się
do warsztatu.
Naciskaj pedał
Lampka#świeci lub miga w
kolorze żółtym.
Aby uruchomić silnik w trybie
Autostop, należy wcisnąć pedał
sprzęgła.
System stop-start
0System
stop-start 0150.
Lampka miga
Aby w normalny sposób uruchomić
silnik, należy wcisnąć pedał
sprzęgła
0System stop-start
0 150,
0Docieranie nowego
samochodu 0148.
Lampka ostrzegawcza
układu ABS
Lampka!świeci w kolorze żółtym.
Lampka świeci się przez kilka
sekund po włączeniu zapłonu. Gdy
lampka zgaśnie, układ jest gotowy
do działania.
Jeśli lampka po kilku sekundach nie
zgaśnie lub zaświeci się podczas
jazdy, w układzie ABS wystąpiła
usterka. Układ hamulcowy działa
nadal, jednak bez układu przeciw-
działającego blokowaniu kół
podczas hamowania.
Układ ABS
0Układ ABS 0156.
Lampka zmiany biegu
Gdy ze względu na oszczędność
paliwa zalecane jest włączenie
wyższego lub niższego biegu,
wyświetlany jest symbol
*lubk
wraz z numerem następnego
wyższego lub niższego biegu.

OPEL Karl Owner Manual (GMK-Localizing-EU LHD-9231167) - 2016 -
CRC - 5/7/15
Prowadzenie i użytkowanie 147
Prowadzenie i
użytkowanie
Informacje na temat jazdy
Kontrola nad pojazdem . . . . . . . 147
Pokonywanie zakrętów . . . . . . . 148
Uruchamianie i prowadzenie
Docieranie nowegosamochodu . . . . . . . . . . . . . . . . . 148
Położenia wyłącznika zapłonu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
Uruchamianie silnika . . . . . . . . . 149
Podtrzymanie zasilania akcesoriów (RAP) . . . . . . . . . . . 150
Automatyczne uruchamianie/ wyłączanie silnika . . . . . . . . . . . 150
Parkowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
Gazy spalinowe
Gazy spalinowe . . . . . . . . . . . . . . 154
Katalizator . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154
Manualna skrzynia biegów
Manualna skrzynia biegów . . . . 155
Hamulce
Hamulce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156
Układ przeciwblokujący hamulców (ABS) . . . . . . . . . . . . 156 Hamulec postojowy . . . . . . . . . . . 157
Układ wspomagania nagłego
hamowania . . . . . . . . . . . . . . . . . 157
System Hill Start Assist . . . . . . . 157
Układy kontroli jazdy
Układ kontroli trakcji (TCS) . . . 158
Elektroniczny system kontroli stabilności toru
jazdy (ESC) . . . . . . . . . . . . . . . . . 159
Układy wykrywania przeszkód
terenowych
Układ ułatwiający parkowanie(tylny) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161
Systemy wspomagania
kierowcy
Systemy wspomaganiakierowcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162
Automatyczna kontrola prędkości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162
Ogranicznik prędkości . . . . . . . . 164
System ostrzegania o opusz- czeniu pasa ruchu . . . . . . . . . . 166
Paliwo
Paliwo (do silników benzy-nowych) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
Tankowanie paliwa . . . . . . . . . . . 168
Zużycie paliwa, emisja CO2 . . . . . . . . . . . . . . . . . 169
Informacje na temat
jazdy
Kontrola nad pojazdem
Nigdy nie należy jechać
rozpędem z wyłączonym silni-
kiem (z wyjątkiem czasu, gdy
włączona jest funkcja
Autostop)
Nie działa wówczas wiele urządzeń
(np. wspomaganie układu hamulco-
wego i układu kierowniczego).
Stwarza to zagrożenie dla samego
kierowcy, a także dla innych
użytkowników drogi.
Zwiększenie ładowania na
wolnych obrotach
Jeżeli w związku ze stanem akumu-
latora pojazdu wymaga on dołado-
wania, konieczne jest zwiększenie
mocy alternatora. Następuje ono
poprzez zwiększenie ładowania na
wolnych obrotach, co może być
słyszalne.

OPEL Karl Owner Manual (GMK-Localizing-EU LHD-9231167) - 2016 -
CRC - 5/7/15
156 Prowadzenie i użytkowanie
Hamulce
Hamulec zasadniczy składa sięz
dwóch niezależnych obwodów.
W razie awarii jednego z nich
samochód można wyhamować za
pomocą drugiego. Jednak
hamowanie wymaga silnego
wciśnięcia pedału hamulca.
Potrzeba do tego znacznie większej
siły. Droga hamowania ulega wydłu-
żeniu. Przed kontynuowaniem
podróży zwrócić sięo pomoc do
warsztatu.
Po jedno- lub dwukrotnym
wciśnięciu pedału hamulca przy
wyłączonym silniku przestaje
działać wspomaganie układu hamul-
cowego. Skuteczność hamowania
nie zmienia się, jednak hamowanie
wymaga użycia znacznie większej
siły. Należy o tym pamiętać
zwłaszcza w przypadku prowa-
dzenia holowanego samochodu.
Lampka kontrolna
$ 0Lampka
ostrzegawcza układu hamulcowego
i sprzęgłowego 074.
Układ przeciwblokujący
hamulców (ABS)
Układ ABS przeciwdziała bloko-
waniu kół podczas hamowania.
Gdy tylko któreś z kółzacznie się
blokować, układ odpowiednio
wyreguluje ciśnienie w układzie
hamulcowym. Dzięki temu
samochód zachowuje sterowność
nawet w przypadku bardzo gwałtow-
nego hamowania.
Działanie układu ABS daje się
odczuć poprzez pulsowanie pedału
hamulca i charakterystyczny odgłos.
W celu zapewnienia optymalnej
skuteczności hamowania wciskać
pedał hamulca do oporu, pomimo
jego pulsowania. Nie zmniejszać
nacisku stopy na pedał.
Po rozpoczęciu jazdy układ przepro-
wadza test własny, co może być
słyszalne.
Lampka kontrolna
! 0Lampka
ostrzegawcza układu
przeciwblokującego hamulców
(ABS) 074.
Adaptacyjne światła
hamowania
Podczas hamowania z maksymalną
siłą wszystkie trzy światła
hamowania migają w trakcie
działania układu ABS.
Usterka
{Ostrzeżenie
W razie wystąpienia usterki w
układzie ABS po wciśnięciu
pedału hamulca koła mogą ulec
zablokowaniu -ze względu na
zadziałanie znacznie większych
sił. Układ ABS nie będzie
wówczas przeciwdziałał bloko-
waniu się kół. Podczas gwałtow-
nego hamowania samochód
może stracić sterownośći wpaść
w poślizg.
Przyczynę usterki należy usunąć w
warsztacie.

OPEL Karl Owner Manual (GMK-Localizing-EU LHD-9231167) - 2016 -
CRC - 5/7/15
178 Pielęgnacja samochodu
zablokowanie zaślepką, podczas
gdy otwór w pobliżu bieguna
ujemnego musi pozostaćotwarty.
Używać wyłącznie akumulatorów,
które pozwalają na zamontowanie
skrzynki bezpieczników nad akumu-
latorem.
W pojazdach wyposażonych w
system stop-start akumulator typu
AGM (z absorpcyjną matąszklaną)
należy wymieniać na akumulator
tego samego typu.Akumulator typu AGM można ziden-
tyfikować po umieszczonej na nim
etykiecie. Zaleca się stosowanie
oryginalnych akumulatorów
firmy Opel.
Uwagi
Użycie akumulatora typu AGM
innego niż oryginalny akumulator
pojazdu firmy Opel może spowo-
dować pogorszenie działania
systemu stop-start.
Zaleca się, by wymianę akumulatora
pojazdu zlecić warsztatowi. System
stop-start
0System
stop-start 0150.
Ładowanie akumulatora
pojazdu
{Ostrzeżenie
W pojazdach z systemem
stop-start należy dopilnować, by
ładowania za pomocą ładowarki
do akumulatorów napięcie
ładowania nie przekroczyło 14,6
(ciąg dalszy)
Ostrzeżenie(ciąg dalszy)
V. W przeciwnym razie może
dojść do uszkodzenia akumula-
tora pojazdu.
Uruchamianie silnika przy użyciu
przewodów rozruchowych
0
Uruchamianie silnika przy użyciu
przewodów rozruchowych 0208.
Naklejka ostrzegawcza
Znaczenie symboli:
.
Nie używać iskier ani otwartego
ognia i nie palić tytoniu.

OPEL Karl Owner Manual (GMK-Localizing-EU LHD-9231167) - 2016 -
CRC - 5/7/15
188 Pielęgnacja samochodu
Nr Obwód1 Zatrzask tylnej klapy
2 - 3 Ogrzewanie tylnej szyby
4 Ogrzewanie lusterek
zewnętrznych
5 Okno dachowe
6 Moduł sterujący
bezstopniowej skrzyni
biegów
7 Masowy przepływomierz powietrza
8 Pompa nagrzewnicy dodatkowej
9 Zawór układu ABS
10 Regulowane sterowanie napięciem
11 Kamera wsteczna
12 -
13 -
14 Moduł sterujący silnika/
moduł sterujący skrzyni
biegów
15 Moduł sterujący wtrysku
paliwa/rozrusznik
16 Silnik pompy paliwa
17 Moduł sterujący silnika 1 18 Moduł
sterujący silnika 2
19 Wtrysk, zapłon
20 Dmuchawa
21 Czujnik inteligentnego akumulatora
22 Elektryczna blokada kolumny kierownicy
23 Niska prędkość wentylatora
chłodnicy
24 -
25 Przełącznik lusterek zewnętrznych
26 Moduł sterujący silnika/
moduł zautomatyzowanej
skrzyni biegów
27 Solenoid odpowietrzania zbiornika paliwa
28 Przełącznik pedału hamulca
29 Czujnik zajętego siedzenia
30 Silnik poziomowania reflektorów
31 Sygnał dźwiękowy
32 Przednie światła
przeciwmgielne

OPEL Karl Owner Manual (GMK-Localizing-EU LHD-9231167) - 2016 -
CRC - 5/7/15
Pielęgnacja samochodu 189
33Światło drogowe (lewe)
34 Światło drogowe (prawe)
35 -
36 Silnik wycieraczki tylnej szyby
37 Lewe światło boczne
38 Silnik pompy płynu do spryskiwaczy
39 Prawe światło boczne
40 -
41 -
42 Rozrusznik 2
43 Zbiorcza centralka elektryczna w tablicy
rozdzielczej
44 Manualno-automatyczna skrzynia biegów
45 Rozrusznik 1
46 Pompa układu ABS
47 Wysoka prędkość wentylatora chłodzącego
48 Silnik wycieraczek przedniej szyby 49 Zbiorcza centralka
elektryczna akcesoriów w
tablicy rozdzielczej/
zasilanie RAP
Skrzynka bezpieczników
tablicy rozdzielczej
W pojazdach z kierownicą po lewej
stronie skrzynka bezpieczników
znajduje się za schowkiem w desce
rozdzielczej.
Otworzyć schowek, ścisnąć
elementy blokujące, opuścić i wyjąć
schowek.
Nr Obwód
1 Onstar
2 Moduł HVAC

OPEL Karl Owner Manual (GMK-Localizing-EU LHD-9231167) - 2016 -
CRC - 5/7/15
Indeks 233
Lampki (ciąg dalszy)Niedomknięte drzwi . . . . . . . . . . . . . 78
Ograniczona moc silnika . . . . . . . . 77
Ostrzeganie o opuszczeniu
pasa ruchu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
Ostrzeżenie niskiego poziomu paliwa . . . . . . . . . . . . . . . 77
Ostrzeżenie układu ABS . . . . . . . . 74
Otwarta pokrywa silnika . . . . . . . . 78
Poduszki powietrzne i napinacze pasów bezpie-
czeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
Przednie światło przeciw-
mgielne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
Stan poduszki powietrznej . . . . . . 73
Światło przeciwmgielne, tył . . . . . 78
Sygnalizacja przypominająca o zapięciu pasów bezpie-
czeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
Układ hamulcowy i sprzęgłowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
Układ ładowania akumu-
latora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
Układ monitorowania ciśnienia w oponach . . . . . . . . . . 76
Ultradźwiękowy układ ułatwiający parkowanie . . . . . . . . 75
Wskaźnik lamp tylnych . . . . . . . . . 78 Lampki (ciąg dalszy)
Wskaźnik wymaganego
przeglądu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
Lampki kontrolne . . . . . . . . . . . . . . . . 68
Lampy przeciwmgłowe
Przód . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
Tył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
Lampy tylne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182
Ł
Łańcuchy, koła . . . . . . . . . . . . . . . . . 199
L
Licznik przebiegu całkowitego . . . 67 Trip (Przebieg) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
Licznik przebiegu dziennego . . . . . 67
Lusterka Podgrzewanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
Składanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
Wsteczne z ręczną regulacją. . . 27
Wypukłe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
Zasilanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
Lusterka wsteczne . . . . . . . . . . . . . . . 27
Lusterka wypukłe . . . . . . . . . . . . . . . . 26
M
Manualna skrzynia biegów . . . . . . 155 Masa
Pojazd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225
Masa pojazdu . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225
Miejsca mocowania fotelików dziecięcych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
N
Nadajnik zdalnego sterowania . . . 19
Narzędzia samochodowe . . . . . . . 191
Nieruchome kratki nawiewupowietrza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
O
Obrotomierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
Obsługa okresowaOkresowe włączanie klima-tyzacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146
Obsługa, system audio-nawi- gacyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106
Ogranicznik prędkości . . . . . . . . . . 164
Ogrzewanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
Okno dachowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
Okresowe włączanie klimaty- zacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146
Olej Hamulce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177
Lampka ciśnienia . . . . . . . . . . . . . . . 76
Silnik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174
Spryskiwacz . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176

OPEL Karl Owner Manual (GMK-Localizing-EU LHD-9231167) - 2016 -
CRC - 5/7/15
Indeks 237
Szyby otwierane ręcznie . . . . . . . . . 27
Szyby w drzwiach tylnychPodgrzewanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
T
Tabliczka identyfikacyjna . . . . . . . 223
TelefonBluetooth . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126
Temperatura na zewnątrz . . . . . . . . 65
Termometr Temperatura na zewnątrz . . . . . . . 65
Tlenek węgla
Gazy spalinowe . . . . . . . . . . . . . . 154
Zużycie paliwa, emisja CO2 . . 169
Trakcja Układ kontroli (TCS) . . . . . . . . . . 158
Trójkąt ostrzegawczy . . . . . . . . . . . . 58
Trójkąt, ostrzegawczy . . . . . . . . . . . 58
Tryb automatycznego
wyłączenia silnika . . . . . . . . . . . . . . 77
Trzecie światło STOP . . . . . . . . . . . 184
Trzypunktowe pasy bezpie- czeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
Tylna osłona podłogowa/ Osłona przestrzeni
bagażowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
Tylne światła przeciwmgielne . . . . 93
U
Uchwyty na napoje . . . . . . . . . . . . . . 55
Układ ABS
Lampka ostrzegawcza . . . . . . . . . . 74
Układ kierowniczy
Elementy sterujące nakierownicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
Podgrzewana kierownica . . . . . . . 63
Regulacja kierownicy . . . . . . . . . . . 62
Układ monitorowania,
ciśnienie w oponach . . . . . . . . . . 194
Układ ogrzewania i wenty- lacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
Układ ogrzewania, wentylacji i
klimatyzacji
Elektroniczny . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
Układ przeciwblokujący hamulców (ABS) . . . . . . . . . . . . . . 156
Układ stabilizacji toru jazdy . . . . . 159
Układ ułatwiający parko-
wanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161
Układy kontroli jazdy . . . . . . . . . . . 159 Stabilizacja toru jazdy . . . . . . . . 159
Układy sterowania ogrzewania,
wentylacji i klimatyzacji
Ogrzewanie i wentylacja . . . . . . 137
Uruchamianie silnika . . . . . . . 15, 149 Uruchamianie silnika przy
użyciu przewodów rozru-
chowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208
Urządzenia Zewnętrzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .116
Ustawienia Zapisywane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
Ustawienia zapisywane . . . . . . . . . . 20
W
Wentylacja Nieruchome kratki nawiewu
powietrza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
Regulowane kratki nawiewu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
Wloty powietrza . . . . . . . . . . . . . . . . 145
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . .2, 98
Wskazania Czynności serwisowe . . . . . . . . . 214
Wskaźniki Kierunkowskaz . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
Licznik przebiegu całko-
witego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
Licznik przebiegu dziennego . . . . 67
Obrotomierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
Paliwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
Prędkościomierz . . . . . . . . . . . . . . . . 66
Temperatura płynu chłodzącego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70